Яндекс.Метрика

Грозит ли нам исчезновение татарских деревень? — etatar.ru

25 сентября, 2012

По сравнению с советским периодом  количество татарских деревень сократилось вдвое. Маленькие деревни присоединяются к большим. А большие деревни, в тех, что стоит по две-три мечети,  могут и вовсе исчезнуть. О причинах вымирания татарских деревень, и о том, что станет с будущим национальным самосознанием «eTatar» спросил у неравнодушных.

Фото www. russiantowns.livejournal.com

Фото www. russiantowns.livejournal.com

— Чтобы говорить о таких процессах, надо рассмотреть историческую хронологию. Татары  – народ с очень богатой историей, – говорит доктор филологических наук, главный научный сотрудник Института языка, литературы и искусства им. Г. Ибрагимова Фирдаус Гарипова. – Сливки татарского народа  стали уничтожать еще во времена Ивана Грозного. Передовые люди своего времени первыми вставали на защиту Родины в 1552 году. Затем последовавшие в советское время репрессии, раскулачивания тоже не могли пройти бесследно. В нашей стране всегда шел процесс эксперимента, «хочется как лучше, а получается как всегда». В советское время были годы, когда деревенский народ обижали, облагали высоким налогом.  Сама я родилась в деревне, там же проучилась до четвертого класса, до сих пор у меня от слов «налог», «займ» мурашки пробегают по коже. Деревенские люди платили налог в виде огромного количества мяса, яиц, молока, зерна, топленого масла – эти налоги были безграничны. В этот период немало татар мигрировали в другие страны. Я была во многих деревнях республики, собрала огромный материал. Так, по моим данным, в 1963 году в Татарстане насчитывалось 5000 деревень, а сегодня 2990. К 1990-1991 годам татарские деревни расцветали, после распада Советского союза жизнь изменилась, но подчеркну, что политика присоединения маленьких деревень к большим уже шла и в советское время. Советская власть говорила о бесперспективности маленьких деревень.
Агрохолдинги спасут деревни выборочно
— Сегодня за все «удобства» необходимо платить деньги – вода, газ и даже лес приватизировали частные лица, поэтому бесплатно деревенский человек попасть в лес не может, – рассказывает о сегодняшних реалиях старший преподаватель КФУ Равиль Хади. – Так, в жару 2010 года жители деревни Большие Кибякози платили штраф за то, что поливали огород. Раньше деревня была самодостаточной: давала продукцию городскому населению, теперь ситуация меняется в противоположную сторону. Население вынуждено ехать в город за заработком.
Молодежь уезжает в город за деньгами,  за удобствами. В деревне остаются пожилые люди, не сложно предположить, что через15-20 лет в деревне практически никого не останется. «Возьмем, к примеру, деревню Тюрек-Тямти в Тюлячинском районе, здесь была девятилетняя школа, в которой обучалось 160 детей. Сейчас там нет ни одного ребенка, ну и школа превращается в развалину, – возмущается Равиль Хади. – В деревне всего  4 школьника, ездят в соседнюю деревенскую школу. И если смотреть количество семей, способных родить детишек, то их всего 5-6, остальные – пожилое население».
По мнению преподавателя КФУ, у подобных деревень два  пути развития: деревня  пропадет или превратится в дачную зону. Есть и другая группа деревень, которая не только «держится», но и процветает.  Это те деревни, в которых господствуют  такие  агрохолдинги как «Ак Барс», «Вамин», «Красный Восток». В  этих деревнях еще сохранилось производство зерновой и молочной продукции. Но, по мнению Равиля Хади, эти агрохолдинги ориентируются только на большие деревни, они буду сохранять деревни выборочно.
— На челнинской дороге есть деревня Большие Нырсы, в окружности 15-ти деревень, это самая большая деревня, – продолжает Равиль абый. – В деревне были свой  школьный интернат, двухэтажная больница, пекарня, швейная мастерская. Сегодня практически ничего не осталось. А все начиналось таким образом: крупный агрохолдинг  выкупил ферму, оттуда вывезли коров. Соответственно, ферма уже пропала, и тот контингент, который должен был работать на ферме остался без работы и без денег. По цепочке закрылись хлебопекарня, училище, интернат и больница. Через некоторое время здание больницы выкупил какой-то «бизнесмен».
«Родники татарского народа пересыхают»

Директор школы Нижняя Майна Рафик Насыров основную причину исчезновения деревень видит в демографическом спаде, согласен с тем, что в деревнях остаются одни пожилые люди:
— Мы много говорим о традиционном исламе. Традиционный в моем понимании, тот, который у нас уже давно прижился. Но подчеркну, что татары во втором поколении уже русифицируются, в особенности городская молодежь. Молодежь приходит к такой религии, где стирается понятие «татарский народ». Молодежь говорит о том, что Аллах видит нас всех равными, поэтому не стоит разделяться на национальности, народности.
Сохранение татарской культуры и самобытности  мало волнует молодежь, считает директор школы. Молодежь выбирает иные, не свойственные татарской культуре ценности, соответственно, забывает, что татарская деревня – это основа и исток татарского языка, культуры и национального самосознания в целом.
— Сравним наш татарский народ с рекой, для наполнения реки необходимы какие-то ресурсы, дающие ей силы, родники. И эти родники, к сожалению, вытекают только из деревень, – переживает Рафик Гумерович. – Я на каждом своем выступлении подчеркиваю, что у нас нет настоящего татарского города. Что бы мы ни говорили, ни Казань, ни Набережные Челны не могут называть себя настоящими татарскими городами. Татарских школ практически нет, если и есть то только одна, которая существует для детей татарской интеллигенции. На вопрос на татарском языке ни в общественном транспорте, ни в магазине тебе не дадут внятного ответа на родном языке.
По словам директора школы,  через 25 лет нам грозит  катастрофическая ситуация: татарское население может уменьшиться вдвое.
Деревню надо омолаживать
Эксперты подчеркивают, что деревню надо омолаживать. И в данной ситуации  важно вмешательство государства, которое разработало бы госпрограммы.
— Наш татарский менталитет сегодня настолько изувечен, понимание самосохранности настолько слабое, что мы легко поддаемся влиянию массовой культуры. Создание музеев и каких-то фольклорных элементов для сохранения нас, как нации, недостаточно. Нередко деревенская молодежь, уехавшая в город, сегодня представляет собой маргинальный класс: жить им негде, снимают квартиру, а на ипотеку денег не накопить. Татарские маргиналы  – это настоящая трагедия для нации, это потерянные люди, – говорит директор школы Рафик Гумерович. –  Но и немаловажно отметить, стремление сохранить свою нацию должно быть и в самом народе, в его самосознании.  Мы нуждаемся в людях, которые бы боролись за Родину, за нацию, за ее сохранение. Печально смотреть на тех людей, которые,  приехав в город, подметают, торгуют на рынке или работают грузчиками. Раньше говорили, «дин милләтне саклый» ( религия сохраняет нацию), но сегодня эта поговорка, к сожалению, уже не работает.

Старший преподаватель КФУ Равиль Хади указывает на экономическую составляющую. Считает, что просветом в данном вопросе станет уменьшение монополии. Чтобы сделать систему наиболее эффективной, надо каждой деревне дать по одному хозяйству. В советское время была гигантомания: 5-10 деревень на одно хозяйство, в результате 1-2 деревни расцветали, а остальные вымирали. Если у каждой деревни будет по хозяйству, то каждый работник села станет заинтересованным в конечном результате, который оставался бы в  хозяйстве.  Подобный опыт уже был проведен в России в начале 90-х годов. Если в советское время урожай собирали по 13-15 центнеров с гектара, то в постсоветское время эти однохозяйственные деревни стали давать от 30 до 50 центнеров с гектара. Ситуацию осложнили цены на инфраструктуру, люди стали теряться и  были вынуждены входить в агрохолдинги.
Сегодня сами деревенские жители говорят о том, что земли начинают скупать московские бизнесмены. Татарстанское производство перекупают москвичи. По мнению Равиля Хади, внутренние конфликты хозяйства будут решать в Москве, и не сложно предположить, что не вовремя.
Во время беседы Фирдаус апа Гарипова, объездившая множество татарских деревень, рассказала, что по приезду в любую деревню она всегда просит водителя показать ей местное кладбище. Если могилы ухожены, и территория расчищена, то она смело может говорить о том, что здесь помнят  своих предков, чтят обычаи и традиции татарского народа.
—  Несмотря на то, что маленькие деревни пропадают, дети тех, кто жил на этой земле ставят памятники исчезнувшей деревне. И все же не соглашусь с тем, что татарские деревни вымирают, – в завершении добавляет специалист по татарским деревням Фирдаус Гарипова. – Расцветают Балтасинский, Сабинский, Тюлячинский районы, немалое количество школ отремонтировали и хорошо оборудовали. Да, идет процесс исчезновения маленьких татарских деревень, но это объективный процесс. Так, например, приехав в свою родную деревню Кудаш в Высокогорском районе, я увидела соседский двор полный гусями.  Как оказалось, соседи держат 300 гусей, и ежегодно с наступлением осени они их продают за хорошую цену. Я хочу сказать,  наш народ очень трудолюбив и изобретателен. И даже не смотря на то, что мы сейчас живем в непростое время, верю, найдем выход из положения,  не потеряем себя как нацию.
http://etatar.ru/top/43672




Күптән түгел генә - 22 август кичендә Иске Кулаткы эшчеләр бистәсенең үзәк мәйданы шау-гөр килде. Шат күнелле балалар үзләренен әти-әниләре һәм мөгаллимәләре белән бергә каядыр барырга әзерләнәләр кебек. Әнә, зур, комфортабельле автобус килеп туктаган. Аңлашылды, бу балалар ата-бабаларыбыз ислам динен рәсми рәвештә кабул иткән изге җиргә - борынгы, чал тарихлы Болгар шәһәренә барырга җыенганнар икән. Укытучы апалары аларны кертеп урнаштырганнан соң, шыгрым тулы автобус ерак юлга кузгалып та китте. Иске Кулаткы район үзәгенең 1 һәм 2 нче санлы урта мәктәпләре укучылары - барлыгы 41 бала һәм биш укытучы борынгы бабаларыбыз мен ел элек көн күргән, хак вә пакь динебез исламны ирекле рәвештә кабул иткән Болгар каласына юл тоттылар. 

 ...Дүрт йөз чакрымнан артык юлны җиңел генә, исән-имин үтеп, менә, ниһаять, без Болгар җиренә аяк басу бәхетенә дә ирештек. Ап-ак таштан корылган биналарның хәрабәләре һәм болгар цивилизациясенә караган тарихи ядкарьләр - археология һәйкәлләре ерактан ук күзгә ташлана.

Шәһри Болгар Татарстан Республикасының көньяк-көнбатыш өлешендә, Идел елгасының сул як ярында урнашкан. Әлеге кала - Бөек Идел Болгарстаны дәүләтенең беренче башкаласы, ә Болгар җире - барча мөселман кардәшләребез өчен дә иң кадерле, изге урын-нарның берсе. 922 елда Алмыш хан тарафыннан ислам динен дәүләт дине сыйфатында рәсми рәвештә кабул итү Болгар дәүләте тормышында гаҗәеп дәрәҗәдә мөһим роль уйный. Әйтик, борынгы төрки язуы гарәп язуына алмашына. Исегезгә төшереп үтәбез: рус халкы христиан диненә бары тик 76 елдан соң гына күчә.

Тарихи мәгълүматларга караганда, Болгар шәһәре 10 нчы гасырда төзелгән. Алтын Урда ханы Булак-Тимер 1326 елда аны җимерә, тар-мар итә. Ләкин шәһәрнең алтын куллы осталары яңадан торгызуга ирешәләр. Озак та үтми, 1431 елда Мәскәү кенәзе Федор Пестрый гаскәрләре борынгы каланы янә хәрабә хәленә китерә. Шуннан соң шәһәр халкы бу җирләрне бөтенләй ташлап китәргә мәҗбүр була һәм кала беркайчан да торгызылмый инде. Борынгы шәһәр урыны хәзерге вакытта мәдәни-архитектура һәйкәле, ягъни дәүләт тарафыннан сакланучы тарихи тыюлык булып санала.

Борынгы ата-бабаларыбыз шәһәр салу өчен бик тә уңайлы урынны - Идел елгасының биек, текә ярын сайлаганнар. Табигатьнең әлеге гүзәл почмагы бер яктан рәхәтләнеп, җәелеп китеп балык тоту һәм кыргый хайваннарга ауга йөрү мөмкинлеге биргән, икенче яктан Болгар халкын зур, биек корылма саклаган, ә өченче ягында киң су юлы башланып киткән. Әгәр елга агымы буенча аның югары өлешенә барсаң, Балтыйк диңгезенә, ерак Төньякка килеп чыгасың, ә аскы өлеше җылы көньякка - Каспий диңгезенә барып тоташа. Мәгърур Идел ул чорда ук инде тирә-юньдә сәүдә елгасы булып исәцләнгән. Заманында сәүдәгәрләр аны «Бөек Идел юлы» («Великий Волжский путъ») дип йөрткәннәр. Мәгълүм ки, Болгарстан дәүләте халкы Урта Азия, Кытай, Византия илләре һәм күрше Русь белән тыгыз элемтәдә торган, сәүдә эшләрен киң күләмдә алып барган. Мисал өчен, сәйләннән һәм көмештән чигелгән өс һәм аяк киемнәре, агачтан, алтыннан, көмештән, бакырдан һәм бронзадан ясалган кыйммәтле, бик тә затлы әйберләр, шулай ук сары балчыктан гаҗәеп оста итеп эшләнгән бизәкле савыт-сабалар, сугыш кораллары белән сәүдә иткәннәр. Әнә, юка күн ясау серләре бары тик болгар осталарына гына билгеле булган икән. Болгарлар тулаем Европада беренчеләрдән булып чуен һәм корыч кою белән шөгыльләнә башлаганнар.

Шулай итеп, Бөек Идел Болгарстаны елдан-ел ныгый барган. 10-14 гасырларда биредә бик күп яңа биналар, йөзләгән мәчетләр һәм мәдрәсәләр сафка бастырылган. Сокланмый һәм горурланмый мөмкин түгел: биредә торак йортларны таштан, ягъни кирпечтән салганнар. Әйе, КИРПЕЧне беренчеләрдән булып безнең болгар бабаларыбыз уйлап тапканнар. Әнә, таштан корылган Кара пулат, Кече манара, Төньяк Мавзолей, Хан төрбәсе, чиркәү биналары безнең көннәргә кадәр әйбәт сакланганнар. Соңгы елларда Шәһри Болгар күзгә күренерлек дәрәҗәдә үзгәргән, искиткеч яңарган. Тарихи- мәдәни мирасны саклап калу ниятендә фәнни тикшеренүләр һәм реставрация эшләрен киң масштабта җәелдереп җибәргәннәр, шулай ук шактый гына туристлык һәм сәяхәт маршрутлары ачылган.

Татарстан Республикасы җитәкчелеге федераль дәрәҗәгә ия объектны - Болгар дәүләт тарихи- архитектура тыюлыгын саклап калу һәм төзекләндерү мәсьәләсенә зур игътибар бирә. Шатлыгыбыз чиксез: Болгар тыюлыгы берничә ел элек ЮНЕСКО халыкара оешмасының Бөтендөнья мәдәни мирасы исемлегенә кертелгән.

Болгар... Нинди бөек һәм гүзәл сүз! Биредә дистәләгән буыннарның чал, шанлы тарихы бөртекләп саклана.   Соңгы егерме биш ел эчендә ул Идел буе төбәгендә көн күрүче Россия мөселманнарының - традицион ислам тарафдар, ларының милләтебез һәм динебез тарихына баш ию урынына әверелде. Шуңа да ел саен уздырылган «Изге Болгар җыены»нда илебезнең төрле почмакларыннан, ерак чит илләрдән килгән меңләгән милләттәшебез катнаша.

Шунысы да игътибарга лаек: хәзер әлеге тарихи шәһәрне саклау, үстерү мәсьәләләре белән «Яңарыш» хәйрия фонды шөгыльләнә. Бу фондка мөхтәрәм шәхес - Татарстанның беренче президенты, ТРның Дәүләт киңәшчесе Минтимер Шәрип улы Шәймиев җитәкчелек итә.

Безгә Болгар тарихи тыюлыгы территориясендә урнашкан Икмәк музеенда булырга да насыйп итте. Биредә Икмәк музее ачып җибәрү проектын Татарстан Премьер- министры урынбасары - авыл хуҗалыгы һәм азык-төлек министры Марат Әхмәтов тәкъдим иткән. Аның сүзләренчә, музей ачуның төп максаты агроэтнографик мирасны саклаудан һәм күбәйтүдән гыйбарәт. Иске Кулаткы балалары ашлыкны үстерү, эшкәртү һәм икмәк пешерү технологиясен зур кызыксыну белән карадылар, шунда ук пешкән икмәктән бик теләп авыз иттеләр.

Борынгы Болгар җиренә сәяхәтебез искиткеч файдалы һәм мавыктыргыч булды, күңелләрдә фәкать уңай тәэсирләр генә калдырды. Экскурсоводлар укучыларга Болгар җире турында бик күп яңалыклар җиткерделәр.

Җәйге каникуллар тәмамланыр алдыннан күренекле якташыбыз - атаклы меценат Эдуард Әнвәр улы Ганеев укучыларга шундый зур бүләк ясады, аңа рәхмәтебез әйтеп бетергесез. Ул борынгы Болгар җиренә бару өчен автобус белән тәэмин итеп, юл чыгымнарын тулысынча каплады, өстәвенә, һәрбер укучы балага 1әр мен сум күләмендә юл сәдакасы да бирде әле. Шуңа күрә укучылар барлык экскурсияләрдә дә теләп катнаштылар, туйганчы ашадылар һәм әти-әниләренә, туганнарына матур догалыклар, истәлекле бүләкләр дә алып кайттылар.

Әлеге истәлекле сәяхәтне оеш-тыру максатында бик күп көч һәм тырышлык куйган мәчет мөгалли-мәсе Зәйтүнә апа Абдюшевага да олы рәхмәтебезне җиткерәбез.

Әлфия ЗАИТОВА, Иске Кулаткы бистәсе 2 нче санлы урта мәктәбенең татар теле һәм әдәбияты укытучысы.
Шәһри Болгарга СӘЯХӘТ — Өмет» газетасы, №38, 21.09.12